Trăm năm cà phê Khe Sanh:
Những ngày theo dấu hương vị hòa bình

Ngày 24/10/1926, những hạt cà phê đầu tiên được gieo xuống đất đỏ Khe Sanh. Đúng một trăm năm sau, tỉnh Quảng Trị tổ chức chuỗi hoạt động "Theo dấu chân 100 năm cà phê Khe Sanh" trong khuôn khổ Lễ hội Vì Hòa bình 2026. Bài ghi chép theo chân những ngày diễn ra sự kiện: từ bản làng Bru-Vân Kiều, vườn cà phê cổ thụ, lễ ra mắt sách, hội thảo, đêm khai mạc đến triển lãm và chuyến về làng.

Một thế kỷ từ một hạt mầm

Câu chuyện bắt đầu với Eugène Poilane, người Pháp đã gieo những hạt cà phê đầu tiên xuống vùng đất bazan phía tây Quảng Trị vào năm 1926. Từ những đồn điền thời ấy, cây cà phê bén rễ, rồi đi qua những năm tháng chiến tranh khốc liệt, khi cái tên Khe Sanh được thế giới biết đến bởi tiếng bom.

Hòa bình trở lại, người Khe Sanh hồi sinh những đồi cà phê trên chính nền đất cũ. Ngày nay, cà phê chè (Arabica) Khe Sanh đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, có sản phẩm đạt OCOP và giải thưởng cà phê đặc sản. Song hành với Arabica, những cây cà phê Liberica cổ thụ vẫn đứng đó như dấu tích sống của vùng cà phê tròn một thế kỷ.

Chiều 23/10: về bản trước ngày hội

Nắng chiều cuối tháng Mười trải dài trên những nếp nhà sàn sơn xanh, đỏ, vàng của một bản Bru-Vân Kiều. Cờ đỏ sao vàng bay trước hiên. Dưới chân cầu thang gỗ, những bộ áo truyền thống và tấm thổ cẩm đỏ thắm, dệt hoa văn hình thoi và răng cưa, được căng lên để khách ghé xem, sờ tận tay từng đường sợi.

Đây không phải sân khấu dựng tạm cho lễ hội. Đây là nơi người dân vẫn sống, vẫn dệt, vẫn chất củi dưới gầm nhà sàn để chuẩn bị cho mùa lạnh. Bắt đầu hành trình 100 năm từ bản làng là cách nói rằng: cà phê Khe Sanh trước hết là câu chuyện của con người trên vùng đất này. Đó là đồng bào Vân Kiều, Pa Kô và những gia đình đã gắn sinh kế với cây cà phê qua nhiều thế hệ.

Dưới tán cà phê cổ thụ

Rời bản, đoàn đi theo con đường đất đỏ tới những vườn cà phê lâu năm. Ở đây có những gốc cà phê thân gỗ cao vượt đầu người, dáng của những cây Liberica cổ thụ, tán lá to bản, dày và bóng. Trên cành, từng chùm quả xanh đang căng mọng, chờ đến mùa chín đỏ.

Người dân bản và thành viên đoàn đứng cạnh nhau dưới gốc cây, tay chạm vào thân gỗ sần sùi. Những thân cây ấy là nhân chứng của một thế kỷ cà phê trên cao nguyên Hướng Hóa. Chúng đã đi qua chiến tranh, qua những năm giá cả thăng trầm, qua cả giai đoạn bị lãng quên giữa thời của các giống cà phê năng suất cao. Đứng dưới tán cây, con số "100 năm" không còn là một mốc kỷ niệm trên băng rôn. Nó hiện ra thành gỗ, thành lá, thành quả.

Từ chiếc gùi đến kệ hàng

Khi nắng ngả về tây trên những triền đồi, hành trình chuyển sang không gian trưng bày sản phẩm cà phê Khe Sanh. Trên kệ gỗ sáng đèn là những hộp quà mang biểu tượng "100", các dòng cà phê rang xay đóng gói và tranh ảnh về vùng đất.

Những cô gái trong trang phục truyền thống Bru-Vân Kiều, Pa Kô quỳ trước hai chiếc gùi tre đan tay, thứ dụng cụ quen thuộc của mùa thu hái. Phía sau, người mặc áo dài, người mặc áo thổ cẩm đứng cạnh nhau. Từ chiếc gùi trên lưng người hái cà phê đến hộp sản phẩm trên kệ là một hành trình dài. Hành trình đó chỉ có ý nghĩa khi giữ được dấu tay của người làm ra nó.

Lễ ra mắt sách Trăm năm cà phê Khe Sanh

Tối cùng ngày, sân khấu Lễ ra mắt sách Trăm năm cà phê Khe Sanh sáng đèn. Phông nền được thiết kế như một cuốn sách mở hai trang xanh, phía trên là biểu tượng "100 năm – Cà phê Khe Sanh – Hương vị Hòa bình, 1926–2026" với hình cánh chim hòa bình. Hai bên là những kệ sách vừa ra mắt.

Cuốn sách do nhiều tác giả biên soạn, Nhà xuất bản Thuận Hóa ấn hành, ra đời đúng tháng 10/2026 để kỷ niệm mốc 1926–2026. Sách gồm ba phần: Từ nơi ươm mầm, Hương vị bay xa và Bên ly cà phê, kể chuyện vùng đất. Các bài viết đan xen ký ức về đồn điền xưa, những năm chiến tranh và nhịp hồi sinh hôm nay của Khe Sanh.

Ngoài lối vào khu vườn, tấm pano "Khe Sanh trong trí nhớ của trái tim" trở thành điểm dừng chân để khách lưu lại khoảnh khắc. Đèn dây lấp lánh dọc lối đi lát đá. Nhiều lẵng hoa chúc mừng được gửi tới, trong đó có lẵng hoa của Văn phòng đại diện Báo Nhân Dân tại Quảng Trị. Một cuốn sách là cách giữ ký ức lâu bền nhất: những gì về cà phê Khe Sanh vốn tản mát trong trí nhớ người già, trong ảnh cũ, trong lời kể ở bản, nay được hệ thống hóa thành trang viết.

Chiều 24/10: hội thảo về cà phê đặc sản và nông lâm kết hợp

Chiều 24/10, tại xã Khe Sanh, UBND tỉnh Quảng Trị tổ chức Hội thảo phát triển ngành hàng cà phê đặc sản, cà phê nông lâm kết hợp, chủ đề "Phát triển cà phê Khe Sanh bền vững – Kết nối đầu tư, nâng tầm giá trị". Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Hoàng Nam và Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hồng Phương chủ trì. Tham dự có đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, các sở ngành, chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân.

Các tham luận tập trung vào những vấn đề thiết thực: xây dựng vùng nguyên liệu đáp ứng quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR); tuyển chọn giống cà phê chất lượng cao, thích ứng biến đổi khí hậu; sản xuất theo tiêu chuẩn Rainforest; kinh nghiệm làm cà phê đặc sản Khe Sanh từ sản xuất đến chế biến và xây dựng thương hiệu. Tỉnh xác định cà phê đặc sản và cà phê nông lâm kết hợp là hai hướng đi bổ trợ nhau: một bên nâng chất lượng và giá trị, một bên sử dụng đất hiệu quả, bảo vệ tài nguyên và thích ứng khí hậu.

Tại hội thảo, Ban tổ chức công bố và trao chứng nhận dấu chân carbon; các doanh nghiệp, nhà sản xuất ký biên bản ghi nhớ hợp tác. Bên ngoài hội trường, khu trưng bày, pha chế và thưởng thức cà phê luôn đông khách ghé nếm thử.

Đêm 24/10: khai mạc "Cà phê Khe Sanh – Hương vị hòa bình"

Tối 24/10, tại Nhà văn hóa Vân Kiều – Pa Kô, xã Khe Sanh, UBND tỉnh Quảng Trị tổ chức lễ khai mạc chuỗi hoạt động "Theo dấu chân 100 năm cà phê Khe Sanh". Về phía Trung ương có Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng và Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam Cao Xuân Thu Vân. Cùng dự có lãnh đạo tỉnh Quảng Trị, các sở ngành và đông đảo người dân, du khách.

Phát biểu khai mạc, Chủ tịch UBND tỉnh Bùi Hoàng Phương nhấn mạnh: dịp kỷ niệm không phải để nhắc lại chiến tranh như một điều chia cách, mà để kể với bạn bè quốc tế câu chuyện mới về một Khe Sanh xanh tươi, trù phú, đang tự tin hội nhập. Theo ông, nhiệm vụ đặt ra là chuyển hóa giá trị lịch sử thành động lực phát triển, đưa Khe Sanh trở thành điểm đến của hòa bình, giao thương và thịnh vượng.

Nhân dịp này, Chủ tịch UBND tỉnh trao bằng khen cho 3 tập thể và 5 cá nhân có đóng góp phát triển ngành hàng cà phê đặc sản. Ban tổ chức tặng 30 suất quà cho hộ nghèo, gia đình chính sách và tặng hoa tri ân 22 nhà tài trợ đồng hành.

Tiếp nối lễ khai mạc là chương trình chính luận nghệ thuật "Cà phê Khe Sanh – Hương vị hòa bình". Bằng âm nhạc, hình ảnh và phim tư liệu, chương trình tái hiện hành trình một thế kỷ của cây cà phê: từ vùng đất chìm trong bom đạn đến những đồi cà phê xanh hôm nay. Đêm hội khép lại bằng màn pháo hoa rực sáng trên bầu trời Khe Sanh.

Sáng 25/10: triển lãm, gian hàng và chuyến về làng

Sáng hôm sau, triển lãm hình ảnh, tư liệu "Ký ức 100 năm cà phê Khe Sanh – Từ lịch sử đến hội nhập" đón khách tham quan. Không gian giới thiệu phim tư liệu, hiện vật, hình ảnh, sản phẩm OCOP, cà phê đặc sản và bản đồ số vùng trồng.

Tại gian hàng của Hội Cà phê Khe Sanh, khách tham quan dừng lại trò chuyện, ngửi hương và nếm thử từng ly cà phê. Những chậu cây cà phê trĩu quả đặt ngay cạnh quầy, nhắc người xem rằng mỗi ly cà phê đều bắt đầu từ một cành cây trên đồi.

Rời triển lãm, đoàn khách theo hành trình trải nghiệm "Make coffee, not war" về vùng trồng cà phê và các bản làng của đồng bào Vân Kiều. Trong đoàn có Giáo sư Akihiko đến từ Đại học Tokyo (Nhật Bản). Giữa nắng sớm, mọi người cùng dừng chân chụp ảnh dưới tán cây lớn, phía sau là những triền đồi xanh.

Điểm đến cuối là làng Ta Ri 1. Ngay đầu làng, tấm bản đồ vẽ tay giới thiệu những điểm đến quanh Khe Sanh, từ đồi cà phê đến các di tích lịch sử, là lời mời gọi du khách ở lại lâu hơn với vùng đất này.

Chuỗi hoạt động khép lại với Hội thi "Nhà nông đua tài – Cà phê Khe Sanh" sáng 26/10 tại thôn Ruộng, nơi người trồng cà phê giao lưu kỹ thuật canh tác, thu hái và sơ chế.

Trăm năm và chặng đường tiếp theo

Năm 2026 cũng là năm Hội Cà phê Khe Sanh ra đời (Đại hội thành lập ngày 19/6/2026, nhiệm kỳ 2026–2031). Đây là tổ chức tập hợp người trồng, hợp tác xã và doanh nghiệp để cùng giữ gìn, phát triển thương hiệu cà phê của vùng đất. Gắn với Lễ hội Vì Hòa bình, cà phê Khe Sanh không chỉ là nông sản. Nó là biểu tượng của một vùng đất từng đi qua khói lửa, nay chọn kể câu chuyện của mình bằng hương vị và sự bình yên.

Với HTX Cà phê Liberica Khe Sanh (Daktri), trăm năm là lời nhắc về trách nhiệm ấy. Giữ những gốc cà phê cổ thụ như giữ một di sản sống. Giữ sinh kế cho người trồng. Và giữ cho câu chuyện cà phê Khe Sanh tiếp tục được kể, không chỉ trong trăm năm đã qua mà cả trăm năm tới.